Pensverzuring: Dat wat je niet ziet, kan je ongemerkt veel kosten

Geschreven door Ella Gorte

Elke dag blijven er ongemerkt euro’s liggen aan het voerhek. Niet omdat het rantsoen niet klopt, maar omdat koeien het niet op het juiste moment, in de juiste vorm of op de juiste plek krijgen. Dat kost melk, gezondheid en levensduur.

Subacute Ruminal Acidosis (SARA), ofwel subacute pensverzuring, is een sluimerend probleem dat vaker voorkomt dan je denkt en vaak pas laat wordt herkend. Het vraagt om aandacht, inzicht en slim management.

Wat is subacute pensverzuring?

SARA is een geleidelijke verstoring van het evenwicht in de pens waarbij de pH langere tijd onder de 5,8 zakt. De normale pH-waarde in een gezonde pens ligt tussen de 6,0 en 6,8, afhankelijk van rant­soen en herkauwgedrag. In tegenstelling tot acute pensverzuring, waarbij de pH plotseling onder de 5,5 zakt en er vaak sprake is van een overmaat aan snel fermenteerbare koolhydraten zoals suikers en zetmeel, ontwikkelt SARA zich sluimerend en blijft het vaak on­opgemerkt.

SARA komt vaker voor dan veel veehouders denken. Uit onderzoek van Plaizier et al. (2008) blijkt dat 11 tot 26% van de melkkoeien on­gemerkt last heeft van deze sluimerende vorm van pensverzuring. Dat beeld herkent ook Dimitry Verduijn, dierenarts bij Dierenart­senpraktijk Oostland: ‘We komen SARA geregeld tegen, maar vaak herken je het pas achteraf. Heel af en toe zie je het meteen, maar dan moet je goed letten op de signalen die koeien én de data ge­ven.’

Herken de eerste signalen bij melkkoeien

Vroege signalen van pensverzuring zijn subtiel. Dimitry merkt in de praktijk dat een daling van de drogestofopname, een lagere vet/ eiwit-verhouding in de melk en wisselende koortsmeldingen vaak de eerste aanwijzingen zijn. ‘Daarnaast zie je het terug in pensvulling, mestbeeld en geur,’ legt hij uit.

Die eerste signalen zijn niet altijd met het blote oog te zien, maar wél terug te vinden in de data. Gedrags-en productiegegevens ge­ven vaak eerder een waarschuwing dan uiterlijke symptomen. Dat ziet Dimitry ook op bedrijven: ‘Je mist het snel, zeker als koeien nog gewoon vreten en melk geven. Pas als je goed naar de data kijkt, vallen afwijkingen op.’

Onderzoek van Humer et al. (2018) bevestigt dat beeld en laat zien dat patroonherkenning in data helpt om koeien met een verhoogd risico eerder te signaleren. Hoe beter je de gegevens van je koppel volgt, hoe eerder je problemen kunt voorkomen.

Waarom de nacht het grootste risico is

Een groot risico is het ontbreken van constante beschikbaarheid van ruwvoer. Koeien willen 24 uur per dag kleine porties eten, maar op veel bedrijven staan ze ’s nachts uren zonder goed bereikbaar voer, juist op momenten dat ze actief zijn en willen vreten. Voor ons lijkt de nacht kort, omdat we slapen, maar voor koeien is het een lange en actieve periode waarin ze juist ook graag eten.

Dat ondervond ook een melkveehouder in de regio van Dimitry, die meerdere keren belde met dezelfde vage klachten: koeien die minder melk gaven, minder aten en plots een temperatuur van bo­ven de 40 graden lieten zien. Na behandeling met een pijnstiller en drenchen knapten ze steeds snel op, maar toen het probleem voor de derde keer terugkwam, besloten Dimitry en de veehouder twee dagen lang opnames te maken in de stal, zonder iets aan de dagelijkse routine te veranderen.

Na analyse van de beelden werd het patroon al snel duidelijk. ‘Rond vier uur ’s nachts lag er nauwelijks voer meer,’ vertelt Dimitry. ‘Je zag koeien langs het hek zoeken naar restjes. Pas om zeven uur ’s ochtends werd het voer weer naar het hek geschoven. Vanaf een uur of vier stonden ze dus al zonder goed bereikbaar voer. Pas om negen uur kwam er nieuw voer. Waar de hele koppel zich tegelijk op stortte.’ Door de beelden te koppelen aan de data van de melkrobot werd de oorzaak duidelijk: SARA door slug feeding, waarbij koeien in korte tijd grote hoeveelheden voer opnemen. De oplos­sing was eenvoudig maar effectief: het tijdstip van het voeren ver­schuiven, zodat de koeien met meer voer de nacht in gingen. Later kwam daar een voeraanschuifrobot bij.

‘Na die eerste aanpassing zagen we al meer melk in de tank, en met de robot kreeg de koppel nog een extra impuls,’ zegt Dimitry. ‘Zo zie je maar weer: goed kijken naar je koeien loont.’

Zo houd je de pens gezond

De basis ligt in stabiel voermanagement:

• Goed gemengd rantsoen met voldoende effectieve vezels
• Beperking van snel fermenteerbare koolhydraten
• Vers voer op meerdere momenten per dag
• Regelmatig aanschuiven, ook ’s nachts
• Rantsoenen afgestemd op diergroepen
• Inspelen op hittestress
• Monitoring van herkauwactiviteit, vreetgedrag, pensvulling en melkgift

Wat kost SARA echt? 

Dimitry benadrukt dat het geheim niet in het aantal voerbeurten zit, maar in constante beschikbaarheid en een gelijkmatige verde­ling van vers voer door de dag heen. ‘Als dat niet gebeurt, vergroot je ongemerkt de kans op gezondheidsproblemen en lagere melk­productie.’ Een koe met SARA geeft gemiddeld 2,3 liter minder melk per dag¹. Op een bedrijf met 100 koeien, waarvan 11%² on­gemerkt last heeft, gaat het dus om 11 koeien die samen elke dag 25,3 liter melk minder geven. Bij een melkprijs van €0,40 per liter is dat ruim €10 per dag, gemiddeld €304 per maand en meer dan €3.650 per jaar. Die cijfers vertellen echter niet het hele verhaal. Volgens Dimitry is de schade vaak breder: ‘Op de lange termijn tast SARA zowel gezondheid als welzijn aan. Dat zie je terug in een lage­re melkproductie, extra dierenartskosten én in een kortere levens­duur van de koe.’

SARA raakt meer dan alleen de pens van de koe

‘Als de pens uit balans is, merk je dat overal in de koe. Problemen met vruchtbaarheid, klauwen en weerstand volgen vaak kort op el­kaar. Het begint bij de pens, maar uiteindelijk lijdt de hele gezond­heid eronder,’ vertelt Dimitry. Wat Dimitry in de praktijk ziet, wordt bevestigd in onderzoek. Zodra de pens langdurig uit balans raakt, komt het hele verteringsstelsel onder druk te staan: de darmflora verandert, de weerstand daalt en het risico op aandoeningen zoals bevangenheid, slepende melkziekte, le­ververvetting of lebmaagverplaatsing neemt toe (Kleen et al., 2003). Recenter onderzoek laat bovendien zien dat SARA ontstekingsreacties in de penswand veroorzaakt (Zhao et al., 2018). Wanneer de pH langdurig te laag blijft, komen bacteri­ële gifstoffen (LPS) vrij die de penswand irriteren. Die lokale schade kan zich verder in het lichaam verspreiden en zorgt voor extra belasting van het immuunsysteem. Zo wordt dui­delijk dat SARA vaak het begin is van een reeks andere ge­zondheidsproblemen; het topje van de ijsberg, waarvan de onderliggende schade veel groter is dan dat wat zichtbaar is aan de buitenkant.

Symptoombestrijding of duurzame oplossing voor betere koegezondheid? 

Buffers zoals natriumbicarbonaat of krijtproducten worden vaak ingezet om pensverzuring te neutraliseren. Ze bieden tijdelijke verlichting, maar pakken de oorzaak niet aan. Bovendien kan het langdurig onderdrukken van penszuur averechts werken, omdat een bepaalde zuurgraad nodig is voor een gezonde vezelvertering en microbiële balans. Dimitry pleit daarom voor een structurele aanpak die aansluit bij het natuurlijke verteringsproces van de koe.

‘De pens is gemaakt om continu kleine beetjes te verteren, niet om grote hoeveelheden ineens te verwerken,’ legt hij uit. ‘Kijk daarom kritisch naar je voerregime, krachtvoergift en voerbeschikbaarheid. Maak gerust een 48-uurs filmopname; je ziet vaak dingen die je an­ders mist. Zien doet geloven.’ Volgens Dimitry blijft niets zo waar­devol als de ervaring en het oog van de veehouder. Sensoren en managementsoftware zijn daarbij een sterke aanvulling, omdat ze afwijkingen vroegtijdig signaleren en helpen sneller te handelen.

Onderzoek benadrukt het belang van voerfrequentie

Italiaans onderzoek (Mancini et al., 2023) bij vleesvee laat zien dat dieren die vaker kleine porties krijgen, minder pensschade ontwik­kelen. Bij langere voerpauzes daarentegen kwamen vaker penszwe­ren, littekenweefsel en hyperkeratose voor. Hoewel dit onderzoek bij vleesvee is uitgevoerd, zijn de verteringsprocessen grotendeels vergelijkbaar met die van melkkoeien. De conclusie sluit aan bij wat Dimitry in de praktijk ziet: koeien hebben van nature behoefte om verspreid over de dag en nacht kleine porties te eten. Door vaker of automatisch te voeren, blijft de pens stabieler en wordt het risi­co op verzuring kleiner. Automatische voersystemen sluiten daar goed op aan, omdat ze continu kleine hoeveelheden aanbieden en zo zorgen voor rust in de pens én aan het voerhek.

Voer automatisering kan het verschil maken 

Veel veehouders willen hun voermanagement graag optimaliseren, maar lopen tegen de grenzen van tijd en arbeid aan. Anderen vin­den het lastig om dit uit te besteden aan derden en willen de pre­cisie in het voeren liever zelf behouden. Automatisering kan juist een antwoord zijn op dat vraagstuk. Een aanschuifrobot of zelfs een automatisch voersysteem zorgt ervoor dat er gedurende de dag altijd vers voer beschikbaar is, ook voor kleinere diergroepen. ‘Voeren vraagt om regelmaat, ook tijdens de lange nachten,’ legt Dimitry uit. ‘Met automatische systemen weet je zeker dat koeien op elk moment van de dag voer tot hun beschikking hebben. Dat zorgt voor rust, stabiliteit en minder zorgen voor zowel de veehou­der als de koeien.’

De sleutel ligt in stabiel voermanagement 

Volgens Dimitry wordt SARA op veel bedrijven nog altijd onder­schat. ‘Het gaat niet alleen om hoe vaak of wanneer je voert, maar vooral om dat er op elk moment van de dag voldoende, goed be­reikbaar voer ligt dat past bij de behoefte van de koe,’ legt hij uit. Door het voerschema en de voertijden beter af te stemmen en te zorgen dat het voer altijd beschikbaar is, blijft de pens stabiel en de koppel rustiger. Zo wordt pensgezondheid een vanzelfsprekend onderdeel van goed management, iets wat zich terugbetaalt in ge­zonde koeien, stabiele productie en minder zorgen.

 

Bronnen

¹ Gebaseerd op praktijkdata en literatuur, o.a. NADIS (2009), waar een verlies van gemiddeld 2,7 liter per koe per dag werd vastgesteld. Voor dit artikel is uitgegaan van een voorzichtige schatting van 2,3 liter.

² Ter illustratie is in onderstaande berekening uitgegaan van 11% getroffen koeien – een voorzichtige schatting binnen de in onderzoek genoemde bandbreedte van 11 tot 26% (Plaizier et al., 2008).

Een volledige bronvermelding is op te vragen via info-zui@lelycenter.com